Zażalenie na postanowienie o zastosowaniu tymczasowego aresztowania

ul. Kwiatowa 12, 01-01-2024

Sąd Okręgowy w Warszawie II Wydział Karny za pośrednictwem Sądu Rejonowego dla Warszawy-Śródmieście XII Wydział Karny

sygn. akt: XII K 1234/23 (dot. XII Kp 4321/23)

Adwokat Jan Kowalski, obrońca podejrzanej Anny Nowak

ZAŻALENIE NA POSTANOWIENIE SĄDU REJONOWEGO DLA WARSZAWY-ŚRÓDMIEŚCIE Z DNIA 20-12-2023 R. O ZASTOSOWANIU TYMCZASOWEGO ARESZTOWANIA WOBEC ANNY NOWAK

Jako obrońca z wyboru podejrzanej Anny Nowak na podstawie art. 252 § 1 k.p.k. zaskarżam powyższe postanowienie w całości na jej korzyść.

Na podstawie art. 427 § 2 k.p.k. oraz art. 438 pkt 2 k.p.k. zaskarżonemu postanowieniu zarzucam obrazę przepisów postępowania mającą istotny wpływ na treść orzeczenia, a to:

1) art. 249 § 1 in fine w zw. z art. 249a § 1 i art. 156 § 5a k.p.k. poprzez ustalenie dużego prawdopodobieństwa popełnienia zarzucanych podejrzanej czynów na podstawie dowodów, których nie udostępniono podejrzanej ani jej obrońcy,

2) art. 258 § 1 pkt 1 i 2 oraz § 2 k.p.k. poprzez zastosowanie tymczasowego aresztowania mimo braku wystąpienia w sprawie konkretnych okoliczności uzasadniających obawę ucieczki lub ukrycia się podejrzanej, tzw. obawę matactwa albo obawę innego bezprawnego utrudniania postępowania karnego, a jedynie w oparciu o surowość ustawowego zagrożenia karą,

3) art. 258 § 2 w zw. z art. 249 § 1 k.p.k. poprzez przyjęcie, że surowość grożącej kary pozbawienia wolności wynikająca z górnej granicy ustawowego zagrożenia stanowi samoistną szczególną przesłankę tymczasowego aresztowania, podczas gdy tymczasowe aresztowanie nie może być stosowane w oderwaniu od celu w postaci zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania, a zatem musi on być in concreto zagrożony, by stosowanie izolacyjnego środka było dopuszczalne,

a ewentualnie:

4) art. 258 § 4 k.p.k. poprzez zastosowanie tymczasowego aresztowania bez uwzględnienia stopnia ryzyka bezprawnego utrudniania postępowania w kontekście etapu jego zaawansowania,

5) art. 257 § 1 i art. 251 § 3 in fine k.p.k. poprzez zastosowanie tymczasowego aresztowania, mimo że wystarczający byłby nieizolacyjny środek zapobiegawczy, bez wyjaśnienia tego przyczyn w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia,

przy czym wszystkie powyższe uchybienia miały istotny wpływ na treść postanowienia, albowiem doprowadziły do niezasadnego przyjęcia, że w sprawie występuje ogólna i szczególna przesłanka stosowania środków zapobiegawczych, a co najmniej do niezasadnego wyboru najsurowszego z nich.

Wskazując na powyższe, na zasadzie art. 427 § 1 k.p.k. i art. 437 § 1 i 2 k.p.k., wnoszę o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez uchylenie tymczasowego aresztowania w stosunku do podejrzanej Anny Nowak.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy dla Warszawy-Śródmieście postanowieniem z dnia 20-12-2023 r. zastosował wobec podejrzanej Anny Nowak środek zapobiegawczy w postaci tymczasowego aresztowania na okres 3 miesięcy. Zaskarżone postanowienie jest jednak błędne, nie odpowiada prawu i winno zostać zmienione.

Na wstępie należy zauważyć, że zgodnie z bogatym orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka postępowanie sądowe w przedmiocie zastosowania tymczasowego aresztowania nie tylko musi się odbyć, ale musi także być rzetelne i gwarantować stronom równość broni (zob. choćby wyrok ETPCz z 12.03.2019r., skarga nr 12345/12, Jan Kowalski v. Polska, 123/2019; wyrok ETPCz z 01.04.2018r., skarga nr 54321/11, Anna Nowak v. Polska, 456/2018). Gwarancji tych nie zachowano w postępowaniu w niniejszej sprawie. Obrońcy wbrew normom wynikającym z art. 156 § 5a i art. 245 § 1 k.p.k. nie zapewniono możliwości zapoznania się z dowodami stanowiącymi podstawę wniosku aresztowego ani możliwości swobodnej rozmowy z podejrzaną, i to zarówno przed jej przesłuchaniem przez prokuratora, jak i przed posiedzeniem aresztowym.

W konsekwencji doszło do obrazy art. 249a k.p.k., stanowiącego, że podstawę orzeczenia o zastosowaniu lub przedłużeniu tymczasowego aresztowania mogą stanowić ustalenia poczynione na podstawie dowodów jawnych dla oskarżonego i jego obrońcy albo dowodów z zeznań świadków, o których mowa w art. 250 § 2b k.p.k. W niniejszej sprawie, jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia, podstawą tą były zeznania licznych świadków, do których nie ma zastosowania art. 250 § 2b k.p.k., opinie biegłych czy dokumenty. Tymczasem skoro obrońcy na żadnym etapie postępowania – mimo złożenia expressis verbis takiego żądania – nie udostępniono akt sprawy, to żaden ze zgromadzonych dowodów nie mógł stać się podstawą niekorzystnych dla podejrzanej ustaleń faktycznych, w tym o istnieniu dużego prawdopodobieństwa popełnienia przez nią zarzucanych jej czynów.

Niezależnie od powyższego obrońca podnosi, że do zastosowania tymczasowego aresztowania doszło z naruszeniem art. 258 § 1 i 2 k.p.k., a zatem mimo braku przesłanek do zastosowania tego środka zapobiegawczego.

W doktrynie i orzecznictwie nie budzi wątpliwości, że obawy utrudniania toku postępowania, o których mowa w art. 258 § 1 k.p.k., muszą wynikać z konkretnych okoliczności ujawnionych w sprawie, wskazujących na wysokie prawdopodobieństwo takich zachowań (J. Zieliński [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. J. Stefaniuk, Warszawa 2022; wyrok ETPCz z 15.05.2017r., skarga nr 67890/10, Piotr Wiśniewski v. Polska, 789/2017), a motywowane mogą być „przede wszystkim wcześniejszym zachowaniem podejrzanego podjętym w tym właśnie celu, jak i zachowaniem innych osób, podejmowanym w porozumieniu z nim i nie można jej istnienia jedynie wywodzić z hipotetycznego domniemania podejmowania przez podejrzanego takich działań” (postanowienie Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 10.10.2021r., II AKz 123/21, LEX nr 1234567).

W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia nie przytoczono żadnej okoliczności, która odnosiłaby się w sposób zindywidualizowany do podejrzanej, a która uzasadniałaby którąkolwiek z obaw z art. 258 § 1 k.p.k. Przywołano bowiem jedynie okoliczności natury ogólnej i abstrakcyjnej, mogące się odnosić do wszystkich spraw karnych o odpowiednim stopniu skomplikowania, takie jak: wielowątkowy i wielopodmiotowy charakter śledztwa czy konieczność dokonania szeregu czynności procesowych, w tym z udziałem podejrzanych już zatrzymanych. Tymczasem zgodnie z utrwalonym stanowiskiem doktryny i judykatury nie może stanowić podstawy zastosowania tymczasowego aresztowania „rozwojowy charakter sprawy” (tak Sąd Apelacyjny w Łodzi w postanowieniu z 05.06.2020r., II AKz 456/20, LEX nr 7890123) oraz tzw. wielowątkowość sprawy (postanowienie Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 12.12.2019r., II AKz 789/19, LEX nr 3456789).

W niniejszej sprawie brak jest jakichkolwiek konkretnych okoliczności, które miałyby świadczyć w sposób zindywidualizowany o tym, że Anna Nowak podejmować będzie na wolności działania zmierzające do bezprawnego utrudniania śledztwa. Wręcz przeciwnie, Anna Nowak od wielu lat miała świadomość prowadzenia postępowania karnego dotyczącego działalności "Firma XYZ"; była zresztą w toku postępowania trzykrotnie przesłuchiwana w charakterze świadka oraz wielokrotnie realizowała dobrowolnie postanowienia o zatrzymaniu rzeczy. Przez cały ten czas podejrzana, mimo że wiedziała o toczącym się postępowaniu, nie podejmowała żadnych czynności, które mogłyby bezprawnie je utrudnić. Swoim dotychczasowym zachowaniem okazała zatem, że nie zachodzi w stosunku do niej obawa tzw. matactwa.

Sąd pierwszej instancji potraktował surowość grożącej podejrzanej kary jako okoliczność pierwszoplanową dla decyzji o izolacji podejrzanej, wskazując w tym kontekście, że „podejrzanej zarzucono czyn, którego górną granicę ustawowego zagrożenia stanowi kara przekraczająca 8 lat pozbawienia wolności, co stanowi wystarczającą i samodzielną przesłankę do dalszego stosowania tego środka zapobiegawczego”. Taka wykładnia art. 258 § 2 k.p.k. jest jednak nieprawidłowa i prowadzi do wyników nieakceptowalnych w demokratycznym państwie prawnym.

Po pierwsze, Sąd pierwszej instancji nieprawidłowo wiąże pojęcie surowości grożącej oskarżonemu kary wyłącznie z ustawowym zagrożeniem wynikającym z przyjętej w postanowieniu o przedstawieniu zarzutów kwalifikacji prawnej. Zagrożenie surową karą w rozumieniu art. 258 § 2 k.p.k. odnosi się bowiem do ustalenia, że na obecnym etapie postępowania można – na podstawie zgromadzonych i udostępnionych obrońcy dowodów – przewidywać, że podejrzanemu realnie, w konkretnym wypadku grozi wymierzenie surowej kara pozbawienia wolności. Stosowanie tymczasowego aresztowania wyłącznie w oparciu o ustawowe zagrożenie karą zarzucanego czynu prowadzi zaś do niedopuszczalnego automatyzmu pozbawienia wolności.

Po drugie, nawet realne zagrożenie surową karą nie może samoistnie i w sposób zautomatyzowany uzasadniać zastosowania środków zapobiegawczych, i to również w stanie prawnym obowiązującym od 01.07.2015 r. Już po tej dacie w orzecznictwie sądów powszechnych podkreślano, że zagrożenie surową karą nie stanowi samoistnej przesłanki stosowania tymczasowego aresztowania. Przyznać należy, że w tym zakresie toczy się spór w orzecznictwie. Obrońca podnosi, że prawidłowe jest reprezentowane w judykaturze stanowisko, zgodnie z którym „przywrócenie ustawą nowelizującą z dnia 01.07.2015 r. brzmienia art. 258 § 2 k.p.k. sprzed dnia wejścia w życie ustawy nowelizującej z dnia 01.01.2011 r., to jest sprzed 01.04.2011 r., nie uprawnia do samodzielnego powoływania art. 258 § 2 k.p.k. jako podstawy stosowania albo przedłużania tymczasowego aresztowania” (postanowienie Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 15.03.2016r., II AKz 456/16, LEX nr 9012345). Należy podkreślić, że zgodnie z art. z art. 249 § 1 k.p.k. środki zapobiegawcze mogą być stosowane tylko w celu zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania. Jak wskazuje się w piśmiennictwie, „unormowanie umożliwiające stosowanie tymczasowego aresztowania z tego powodu, że oskarżonemu postawiono określony zarzut bądź skazano go na karę pozbawienia wolności określonej wysokości, jest niedopuszczalne, gdyż wprowadza automatyzm pozbawienia wolności, bez względu na to, czy w rzeczywistości występuje zagrożenie dla prawidłowego przebiegu postępowania i w konsekwencji potrzeba ochrony tego postępowania” (J. Widacki, O "powrocie" art. 258 § 2 k.p.k., Palestra 2016, s. 123; por. też J. Skorupski, Glosa do uchwały SN z dnia 17.02.2016r., I KZP 21/15, OSP 2016, z. 7-8, poz. 89; podobnie A. Sakowicz, Glosa do uchwały SN z dnia 17.02.2016r., I KZP 21/15, PiP 2016, z. 9, s. 101; D. Świecki, Przesłanki tymczasowego aresztowania, Prok. i Pr. 2015, s. 123–145).

Po trzecie, w niezmienionym w 2015 r. brzmieniu obowiązuje art. 258 § 4 k.p.k., zgodnie z którym – decydując o zastosowaniu określonego środka zapobiegawczego – uwzględnia się rodzaj i charakter obaw wskazanych w jego § 1–3, przyjętych za podstawę stosowania danego środka oraz nasilenie ich zagrożenia dla prawidłowego przebiegu postępowania w określonym jego stadium. Jeśliby uznać surowość grożącej kary za samoistną przesłankę stosowania tymczasowego aresztowania, art. 258 § 3 k.p.k. musiałby zaś być interpretowany per non est, albowiem nie trzeba by było w ogóle stwierdzać jakichkolwiek obaw dla toku postępowania, a tym bardziej oceniać ich rodzaju i charakteru. Wykładnia taka jest zaś niedopuszczalna.

Nawet jeśli art. 258 § 2 k.p.k. ustanawia domniemanie istnienia obawy – jak przyjmuje się w ostatnim orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. np. postanowienie SN z dnia 10.05.2022r., III KK 123/22, LEX nr 12345678) – że podejrzany będzie bezprawnie utrudniał postępowanie, to ma ono charakter wzruszalny. W niniejszej zaś sprawie podejrzana od lat wiedziała o toczącym się postępowaniu, w którego toku kooperowała z organami ścigania; całość istotnego materiału dowodowego ma charakter dokumentowy i została zabezpieczona; podejrzana posiada stałą pracę, stałe miejsce zamieszkania w Warszawie i 10-letnią córkę uczęszczającą do szkoły. To wszystko prowadzi do wniosku, że – nawet w razie przyjęcia, że podejrzanej realnie grozi surowa kara, co również budzi wątpliwości w świetle wcześniejszej niekaralności podejrzanej i okoliczności sprawy – nie będzie ona w żaden sposób bezprawnie utrudniać postępowania karnego.

Z powyższych względów obrońca stoi na stanowisku, że nie została spełniona ani ogólna, ani szczególna przesłanka tymczasowego aresztowania. Gdyby jednak przyjąć, że przesłanki te zostały spełnione, to Sąd a quo całkowicie pominął przy jego wyborze przepis art. 258 § 4 k.p.k., który nakazuje uwzględniać przy tej decyzji rodzaj i charakter obaw uzasadniających jego zastosowanie oraz nasilenie ich zagrożenia dla prawidłowego przebiegu postępowania w określonym jego stadium. Postępowanie w niniejszej sprawie toczy się od kilku lat, zabezpieczono kluczową dokumentację i sporządzono opinie biegłych, co – jak wskazuje doświadczenie życiowe i zawodowe – stanowi w zasadzie całość istotnego materiału dowodowego w sprawie o przestępstwo oszustwa. Z natury prowadzonego postępowania i jego przedmiotu wynika zatem, że natężenie ewentualnej obawy bezprawnego utrudniania postępowania nie może być duże, a z pewnością nie w stopniu uzasadniającym zastosowanie tymczasowego aresztowania.

Nie wybierając środka nieizolacyjnego czy kilku z nich – mogą one przecież być stosowane kumulatywnie i stanowić znaczną dolegliwość – Sąd pierwszej instancji naruszył również wyrażoną w art. 257 § 1 k.p.k. dyrektywę minimalizacji, a zatem nakaz traktowania tymczasowego aresztowania jako ultima ratio i każdorazowego rozważenia, czy nie są wystarczające inne środki zapobiegawcze. Wagę tego obowiązku podkreślił w licznych orzeczeniach w sprawach przeciwko Polsce Europejski Trybunał Praw Człowieka (zob. np. wyrok ETPCz z 24.07.2014r., skarga nr 98765/09, Maria Kowalska v. Polska, 987/2014; wyrok ETPCz 18.09.2013r., skarga nr 43210/08, Jan Nowak v. Polska, 654/2013; wyrok ETPCz z 02.05.2012r., skarga nr 01234/07, Piotr Wiśniewski v. Polska, 321/2012; wyrok ETPCz z 11.11.2011r., skarga nr 56789/06, Anna Kowalska v. Polska, 012/2011), a zabezpieczeniem jego realizacji jest art. 251 § 3 in fine k.p.k., zgodnie z którym w uzasadnieniu postanowienia o zastosowaniu tymczasowego aresztowania Sąd ma obowiązek wyjaśnić, dlaczego za wystarczające nie uznano zastosowania środka nieizolacyjnego – a nie jedynie podać, że tak nie stwierdzono. Niedopuszczalne jest przy tym przyjęcie, że samo spełnienie przesłanek, o których mowa w art. 258 § 1 k.p.k., świadczy o tym, że zastosowanie środka nieizolacyjnego nie będzie wystarczające, skoro przesłanki te dotyczą wszystkich, również nieizolacyjnych środków zapobiegawczych, a zatem ich wystąpienie nie przesądza jeszcze, który ze środków ma zostać zastosowany.

Powyższe względy uzasadniają uchylenie tymczasowego aresztowania zastosowanego wobec podejrzanej Anny Nowak.

Jan (podpis obrońcy)

Załącznik: – odpis zażalenia.